काठमाडौं : सिनेमा केवल मनोरञ्जनको व्यापार होइन, यो समाज, जीवन र मानवीय संवेदनाको कलात्मक अभिव्यक्ति हो। यसको शक्ति कथाको गहिराइ, पात्रको विश्वसनीयता, प्रस्तुतिको इमानदारी र दर्शकको चेतनालाई स्पर्श गर्ने क्षमतामा निहित हुन्छ। तर जब सिर्जनाभन्दा प्रचार, कथाभन्दा देखावटी तामझाम र कलात्मक इमानदारीभन्दा व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा ठूलो हुन थाल्छ, तब प्रश्न एउटा चलचित्रको गुणस्तरमा मात्र सीमित रहँदैन, सिङ्गो सिनेमाको संस्कृतिमाथि उठ्छ।

के हामी सिनेमा निर्माण गरिरहेका छौँ, कि सिनेमाको आवरणमा आफ्नो लोकप्रियताको प्रदर्शन गरिरहेका छौँ? यो प्रश्न आजको नेपाली सिने क्षेत्रले गम्भीरतापूर्वक आत्मसात् गर्नुपर्ने देखिन्छ।

कथाको गहिराइ हराउँदै छ, प्रस्तुतिको आवरण चम्किँदै छ

सिनेमा निर्माण गर्नु भनेको केही दृश्य खिच्नु, भावुक संवाद बोल्न लगाउनु, चर्चित अनुहारलाई पर्दामा उतार्नु र त्यसलाई आकर्षक प्रचारसहित दर्शकमाझ पुर्‍याउनु मात्र होइन। सिनेमा जीवनको पुनःसिर्जना हो। यसले पात्रको मनोविज्ञान, सामाजिक यथार्थ, मानवीय अन्तर्द्वन्द्व र सम्बन्धका जटिलतालाई विश्वसनीय रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्नुपर्छ।

तर जब कथाको विकास कमजोर हुन्छ, पात्रको व्यवहार अस्वाभाविक देखिन्छ, द्वन्द्व सतही हुन्छ र निष्कर्ष हतारमा निकालिन्छ, तब सिनेमाको बाहिरी चमकले त्यसको आन्तरिक रिक्तता छोप्न सक्दैन।

समस्या सरल कथा बनाउनुमा होइन, सरलताको नाममा कथालाई सतही बनाउनुमा हो। समस्या मनोरञ्जन दिनुमा होइन, मनोरञ्जनको नाममा दर्शकको बौद्धिक क्षमतालाई कम आँक्नुमा हो।

सिनेमाले दर्शकलाई रुवाउन सक्छ, हँसाउन सक्छ र रोमाञ्चित बनाउन सक्छ। तर क्षणिक भावनात्मक प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्नु र दर्शकको मनमा दीर्घकालीन प्रभाव छोड्नु फरक कुरा हुन्। चर्को संवादले गहिरो विचारको स्थान लिन सक्दैन। अप्रत्याशित घटनाले मात्र सशक्त कथाको निर्माण गर्दैन। महँगो दृश्यले कमजोर पटकथालाई जीवन दिन सक्दैन।

सिनेमाको मूल्य त्यसले के देखायो भन्नेमा मात्र होइन, जे देखायो, त्यसलाई कति इमानदारी र गहिराइका साथ प्रस्तुत गर्‍यो भन्नेमा निर्भर हुन्छ।

संवेदनशील विषय प्रयोग गर्ने, तर त्यसको गहिराइ नबुझ्ने?

समाजका जटिल विषय सिनेमाका लागि महत्त्वपूर्ण सामग्री हुन्। लैङ्गिक पहिचान, वर्गीय विभेद, घरेलु हिंसा, गरिबी, मानसिक द्वन्द्व, सामाजिक बहिष्करण र मानवीय सम्बन्धका कठिनाइलाई पर्दामा ल्याउनु आफैँमा उपलब्धि होइन। ती विषयलाई कति अध्ययन, संवेदनशीलता र जिम्मेवारीका साथ प्रस्तुत गरियो भन्ने कुरा निर्णायक हुन्छ।

वर्षौँको सङ्घर्षलाई केही भावुक दृश्यमा सीमित गर्नु, जटिल मनोविज्ञानलाई दुईचार संवादमा व्याख्या गर्नु वा गम्भीर सामाजिक समस्यालाई सुविधाजनक समाधानबाट टुङ्ग्याउनु विषयको सरलीकरण मात्र होइन, त्यो विषयको वास्तविक गहिराइप्रतिको अपर्याप्त बुझाइ पनि हुन सक्छ।

दुःख देखाउनु र दुःख बुझ्नु एउटै कुरा होइन। पीडित पात्रलाई पर्दामा उभ्याउनु र उसको पीडाको सामाजिक, मनोवैज्ञानिक तथा मानवीय आयामलाई अभिव्यक्त गर्नु फरक कुरा हो।
सिनेमाले जीवनका कठिन प्रश्नको उत्तर दिनैपर्छ भन्ने छैन। तर उसले उठाएको प्रश्नको गम्भीरता बुझ्नुपर्छ। विषयको जटिलता समाधान गर्न नसकिए पनि त्यसलाई सतही निष्कर्षमा खुम्च्याउनु हुँदैन।

यस्तो संवेदनशील विषयलाई केवल चर्चा बटुल्ने, दर्शकको भावना उत्तेजित गर्ने वा सिर्जनाकर्मीको व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा पूरा गर्ने माध्यम बनाइयो भने त्यसको असर पर्दामा सीमित रहँदैन। त्यसले सम्बन्धित विषय र त्यससँग जोडिएका वास्तविक मानिसप्रति दर्शकको बुझाइलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ।
समाजको पीडालाई सिनेमाको विषय बनाउनु सिर्जनात्मक अधिकार हो, तर त्यसको संवेदनालाई हल्का बनाउनु भनेको चाहिँ सिर्जनात्मक कमजोरी हुन सक्छ।

सिर्जना कि व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षाको प्रदर्शन?

हरेक सिर्जनाको पछाडि सिर्जनाकर्मीको दृष्टि र इच्छा हुन्छ। आफ्नो कथा भन्नु, नयाँ प्रयोग गर्नु र पहिचान स्थापित गर्न खोज्नु स्वाभाविक हो। तर सिर्जनाको केन्द्रमा कथा र विचारको सट्टा सिर्जनाकर्मी स्वयंको छवि स्थापित गर्ने चाहना हाबी भयो भने कलात्मक इमानदारी कमजोर हुने जोखिम हुन्छ।

कथा पात्रका लागि होइन, पात्र सिर्जनाकर्मीको इच्छाका लागि बाँच्न थाल्छ। घटनाक्रम कथाको स्वाभाविक विकासबाट होइन, अपेक्षित प्रभाव उत्पन्न गर्ने सुविधाअनुसार अघि बढ्छ। दर्शकलाई सोच्न दिने ठाउँ साँघुरिन्छ र सिनेमा आफ्नो निष्कर्ष स्वीकार गराउन बढी व्यस्त हुन्छ। यही सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र सिर्जनात्मक अनुशासनबीचको भिन्नता बुझ्न आवश्यक छ।

आफूले चाहेको कथा भन्न पाउनु स्वतन्त्रता हो। तर त्यस कथाको कमजोरीमाथि प्रश्न उठ्न सक्ने सम्भावना स्वीकार गर्नु पनि त्यही स्वतन्त्रताको हिस्सा हो। सिर्जनाकर्मीले आफ्नो कामको प्रशंसा चाहनु स्वाभाविक हो, तर प्रशंसालाई अधिकार र आलोचनालाई शत्रुता ठान्नु सिर्जनात्मक परिपक्वताको परिचायक होइन।

कला आत्मअभिव्यक्ति मात्र होइन, आत्मसमीक्षाको प्रक्रिया पनि हो। आफ्नो पहिलो विचारलाई अन्तिम सत्य नठान्नु, कमजोर अंश सच्याउन तयार हुनु र व्यक्तिगत आग्रहभन्दा कथाको आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिनु नै सिर्जनात्मक इमानदारी हो।

देखावटी स्टारडम र टिकटको गणित

सिनेमाको सफलतामा प्रचारको महत्त्व छ। दर्शकलाई जानकारी दिनु, कलाकारसँग अन्तर्क्रिया गराउनु र प्रदर्शनलाई उत्सवका रूपमा प्रस्तुत गर्नु व्यावसायिक प्रक्रियाकै हिस्सा हुन्। तर प्रचार र भ्रमबीचको सीमा मेटिन थाल्यो भने प्रश्न उठाउनु आवश्यक हुन्छ।

स्टारडम केवल चर्चित अनुहार, सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता, उद्घाटन समारोहको भीड वा सञ्चारमाध्यममा छाएको चर्चाबाट निर्माण हुँदैन। वास्तविक स्टारडम दर्शकले लामो समयसम्म देखाएको विश्वासबाट स्थापित हुन्छ।

यस सन्दर्भमा निर्माता स्वयंले टिकट खरिद गरेर दर्शकको उपस्थिति बढाएको देखाउने प्रवृत्तिबारे उठ्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। कुनै विशेष प्रदर्शनका लागि टिकट खरिद गर्नु वा प्रचारात्मक उद्देश्यले दर्शकलाई सहभागी गराउनु आफैँमा अनैतिक होइन। तर त्यस्तो उपस्थितिलाई स्वतन्त्र दर्शकको माग वा सिनेमाको वास्तविक लोकप्रियताको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ भने पारदर्शिताको प्रश्न उठ्छ।

दर्शकको उपस्थिति र दर्शकको स्वस्फूर्त आकर्षण एउटै कुरा होइनन्। हल भरिएको दृश्यले मात्र सिनेमाको गुणस्तर प्रमाणित गर्दैन। त्यस्तै, कम दर्शक उपस्थित हुनु नै सिनेमाको कलात्मक असफलताको अन्तिम प्रमाण पनि होइन।

तर लोकप्रियताको वास्तविक अवस्था जस्तो छ, त्यसलाई त्यस्तै रूपमा प्रस्तुत गर्नु व्यावसायिक इमानदारीको न्यूनतम सर्त हो। टिकटको सङ्ख्या देखाउन सकिन्छ, तर त्यसैले दर्शकको विश्वास किन्न सकिँदैन।

निर्माता, वितरक वा सम्बन्धित पक्षले टिकट खरिद गरेको विषयमा कुनै निष्कर्ष निकाल्नुअघि तथ्य आवश्यक हुन्छ। तर जहाँ लोकप्रियताको छवि निर्माण गर्न वास्तविकता र प्रचारबीचको दूरी लुकाइन्छ, त्यहाँ सिनेमाको व्यावसायिक संस्कृतिमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

क्षणिक चर्चा सिर्जना गर्न सकिएला, तर वास्तविक दर्शक प्रतिक्रिया र प्रचारित सफलताबीच ठूलो अन्तर देखियो भने त्यसले सिर्जनाको विश्वसनीयतालाई कमजोर बनाउँछ।

एउटा कमजोर सिनेमा र सिङ्गो सिनेमाको प्रतिष्ठा

हरेक सिनेमा उत्कृष्ट हुँदैन। हरेक प्रयोग सफल हुँदैन। असफलता सिर्जनात्मक यात्राको स्वाभाविक हिस्सा हो। त्यसैले एउटा कमजोर सिनेमाका आधारमा सम्पूर्ण नेपाली सिनेमालाई असफल घोषित गर्नु अन्यायपूर्ण हुन्छ। तर कमजोरीलाई स्वीकार नगर्ने, प्रचारलाई समीक्षाको विकल्प बनाउने र आलोचनालाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको प्रश्न बनाउने प्रवृत्ति भने चिन्ताजनक छ। सिनेमाबारे प्रश्न उठाउनु भनेको सिने उद्योगको विरोध गर्नु होइन। बरु उद्योगलाई थप जिम्मेवार र परिपक्व बनाउने प्रयास हो।

दर्शकले टिकट खरिद गर्दा पैसा मात्र खर्च गर्दैन, उसले आफ्नो समय र भावनात्मक अपेक्षा पनि लगानी गरेको हुन्छ। उसले सिनेमाबाट असाधारण अनुभव नै पाउनुपर्छ भन्ने छैन, तर उसलाई भ्रममा राखिनु हुँदैन। प्रचारले सिर्जनाको सम्भावना देखाउन सक्छ, तर सिर्जनामा नभएको गुणस्तरको आभास निर्माण गरेर दर्शकको निर्णय प्रभावित गर्नु उचित हुँदैन।

यदि दर्शकले पटकपटक प्रचारको दाबी र वास्तविक अनुभवबीच ठूलो अन्तर महसुस गरे भने त्यसको असर एउटा सिनेमामा मात्र सीमित रहँदैन। इमानदार प्रयास गरिरहेका अन्य सिनेकर्मीले समेत दर्शकको घट्दो विश्वासको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले नेपाली सिनेमाको हित कमजोर कामको बचाउमा होइन, राम्रो कामको प्रोत्साहन र कमजोर कामको विवेकपूर्ण समीक्षामा छ।

अब आत्मसमीक्षाको समय आएको छ। नेपाली सिनेमाको विकासका लागि केवल नयाँ प्रविधि, ठूलो लगानी र चर्चित कलाकार पर्याप्त छैनन्। गुणस्तरीय पटकथा, विषयमाथिको अनुसन्धान, चरित्र निर्माण, सिर्जनात्मक अनुशासन र व्यावसायिक पारदर्शिता पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।

निर्माताले लगानीको प्रतिफल खोज्नु स्वाभाविक हो, तर त्यसका लागि सिर्जनाको गुणस्तरमा सम्झौता गर्नु दीर्घकालीन समाधान होइन। निर्देशकले आफ्नो दृष्टि प्रस्तुत गर्नुपर्छ, तर त्यो दृष्टि कथाको आवश्यकतासँग मेल खानुपर्छ। कलाकारको लोकप्रियता महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ, तर त्यसले पात्रको विश्वसनीयतालाई विस्थापित गर्नु हुँदैन।

सञ्चारमाध्यमले पनि प्रचार सामग्री र स्वतन्त्र समीक्षाबीचको भिन्नता स्पष्ट राख्नुपर्छ। लोकप्रियताको दाबीलाई प्रमाणित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नुअघि त्यसको आधार बुझ्नुपर्छ। दर्शकको प्रतिक्रियालाई केवल सकारात्मक वा नकारात्मक टिप्पणीमा सीमित नगरी त्यसको कारण पहिचान गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, सिर्जनाकर्मीले आलोचनाबाट भाग्नु हुँदैन। आलोचना सधैँ सही हुँदैन, तर त्यसलाई सुन्न र तर्कका आधारमा जवाफ दिन सक्नु परिपक्वताको सङ्केत हो।
नेपाली सिनेमालाई कमजोर बनाउने कुरा आलोचना होइन, आलोचनाबाट सिक्न अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति हो।

सिनेमालाई व्यापार गर्न निषेध गर्न सकिँदैन, न त हरेक सिनेमाबाट साहित्यिक गहिराइको अपेक्षा गर्नु उचित हुन्छ। तर व्यापारका नाममा सिर्जनात्मक इमानदारीलाई उपेक्षा गर्ने, संवेदनशील विषयलाई सतही बनाउने र प्रचारको बलमा लोकप्रियताको भ्रम सिर्जना गर्ने प्रवृत्तिलाई सामान्य मान्न सकिँदैन।

सिनेमा मनोरञ्जन हुन सक्छ, व्यवसाय हुन सक्छ, व्यक्तिगत अभिव्यक्ति हुन सक्छ। तर यी सबै स्वरूपमा पनि त्यसले दर्शकको विश्वास र सिर्जनाको मर्यादालाई सम्मान गर्नुपर्छ।
हामीलाई केवल ठूलो पर्दा, ठूलो बजेट र ठूलो प्रचार चाहिएको होइन। हामीलाई त्यस्तो सिनेमा चाहिएको हो, जसको कथा प्रचार सकिएपछि पनि सम्झनामा रहोस्, जसका पात्र पर्दा बन्द भएपछि पनि मनमा बाँचून्, जसले उठाएका प्रश्नले दर्शकलाई सोच्न बाध्य बनाऊन्। किनकि स्टारडम प्रचारबाट देखाउन सकिन्छ, तर स्थापित गर्न समय लाग्छ। दर्शकको उपस्थिति जुटाउन सकिन्छ, तर विश्वास आर्जन गर्नुपर्छ। संवेदनशील विषय रोज्न सकिन्छ, तर त्यसको गहिराइ बुझ्न श्रम गर्नुपर्छ।

अन्ततः सिनेमाको उचाइ पर्दाको आकारले होइन, त्यसमा व्यक्त जीवनको गहिराइले निर्धारण गर्छ। सिर्जनाको वास्तविक परीक्षा प्रचारको चरम समयमा होइन, प्रचारको आवाज शान्त भएपछि सुरु हुन्छ।